Waterbewustzijn? Deltabewustzijn!

Met de recente stormen zijn we weer met onze neus op de feiten gedrukt: water is een niet te onderschatten onderdeel van ons bestaan. Dat veel mensen daar eigenlijk niet bij nadenken is iets Nederlands. Tot verbazing van veel toeristen: je leeft 4 meter onder de zeespiegel? En als de dijk breekt? Je zou denken dat dat mensen voor dat geval een noodplan in hun hoofd hebben en een noodpakket op zolder. Dat is niet zo. De dreiging van het water is geen deel van ons dagelijks bewustzijn. Het ‘waterbewustzijn’ ontbreekt, zo schreef Trouw onlangs.

Photo by Bruno Mira on Unsplash

Hoe dat komt? Ik denk dat omdat mensen zich niet graag bezig houden met dreigingen. Je kunt er namelijk niets mee. Bang zijn? Wat levert dat op? En daar wreekt zich het verhaal van de ‘strijd tegen het water’ wat we elkaar en de landen om ons heen vertellen. We hebben van het water de vijand gemaakt. En een vijand, daar verdedig je je tegen en verder houd je er zo min mogelijk rekening mee.

Dit verhaal heeft een paar voordelen. Het klinkt heroïsch. Het maakt duidelijk aan landen en steden die net met een overstroming geconfronteerd zijn waar ze moeten wezen voor bescherming. Het maakt ons overwinnaars.

Maar het is onzin. Het water heeft ons land gemaakt. De oude Eridanos, de Rijn en de Maas hebben ons zand en grind gebracht. De gletsjers van de ijstijden brachten ons dekzanden, morene klei, de Veluwe. De zee bracht zeeklei, zand voor zandbanken en duinen. Het zoete water van de lagunes daarachter maakte het natte veenlandschap mogelijk. Toen we het water hieruit gingen pompen bleef er dan ook niet veel land over..

We zijn geen land dat strijdt tegen het water. We wonen op een stuk land dat bestaat uit, en dankzij water. We bewonen een heel speciaal stuk aarde: een delta. En dit ontkennen, of zelfs bestrijden, brengt ons in onmogelijke situaties.

Want wat betekent het om een delta te bewonen? Een paar dingen:

  • een delta is dynamisch. De bodem bestaat uit sedimenten die verplaatst worden door stromingen en stormen. Die dynamiek indammen leidt tot grote spanningen in het systeem. Die zich dan uiten als plotselinge gebeurtenissen zoals dijkdoorbraken en overstromingen.
  • De bodem van een delta is levend. De biodiversiteit van onze delta is niet iets wat er ook bij hoort: het is een wezenlijk structureel onderdeel van onze ondergrond. Rots leeft niet: veen wel. Veen dat afsterft verdwijnt. Een plas die sterft vergiftigt haar omgeving.
  • Het water van de Delta verbindt alles met elkaar. Vervuiling blijft niet op één plaats. Water dat op één plaats wordt opgepompt wordt van elders aangevuld. Wat het Ruhrgebied in de Rijn gooit eindigt in ons drinkwater.
  • Het wonen in een delta betekent risico nemen. Net als het wonen op een vulkaan of in tornado gebied.

Onze delta is vruchtbaar. Van oudsher is dit een rijk gebied, rijk aan vis en wild, aan planten bomen en struiken. Dankzij het water. Moerasgebieden, maar ook waddengebieden horen tot de voedselrijkste ecologische systemen op aarde. En onze delta is verbonden: met de Noordzee en met de rest van Europa dankzij de Maas en de Rijn. Dat biedt kansen op het gebied van handel en productie. Daarom kunnen we hier met zoveel mensen wonen.

Tot deze eeuw deden we ons uiterste best onze delta naar onze hand te zetten. We zagen onszelf als middelpunt van onze omgeving. We streden tegen de dynamiek, vernietigden de ecosystemen, haalden de veengronden leeg, en groeven de kuil waar we vervolgens invielen.

Nu groeit het bewustzijn dat we niet langer moeten proberen deze delta uit te buiten en te onderwerpen. Dit dynamische gebied bestaat uit water én land. We kunnen het in stand houden als we het als delta accepteren, en er vanuit dat bewustzijn mee omgaan.

Ruimte voor de rivier heeft laten zien waar we naartoe moeten. Een plotselinge dijkdoorbraak is een ramp. Een jaarlijkse terugkerende rustige verhoging van het waterpeil in de uiterwaarden niet.

Willen we hier blijven leven, dan moeten we alle kansen die de delta biedt uitbuiten. De kennis hoe dat kan is allang beschikbaar. Mijn favoriet voorbeeld is deze:

https://magazines.wur.nl/climate-solutions-nl/nederland-in-2120/